سلامت اسپرم: راهنمای جامع بهبود طبیعی باروری مردان

نقش باروری مردان در دشواری‌های باردار شدن اغلب دست‌کم گرفته می‌شود، اما شواهد روشن است: کیفیت اسپرم به همان اندازه در موفقیت باروری نقش دارد. حدود ۵۰٪ از همه مواردی که زوج‌ها برای باردار شدن با مشکل روبه‌رو هستند، به عامل مردانه مربوط می‌شود؛ چه به‌تنهایی و چه همراه با عامل زنانه. با این حال، بیشتر زوج‌هایی که برای بارداری تلاش می‌کنند، بسیار کم درباره باروری مردان صحبت می‌کنند، آزمایش می‌دهند و برای بهبود آن اقدام می‌کنند.

خبر خوب این است که سلامت اسپرم به‌شدت تحت تأثیر تغییرات سبک زندگی و تغذیه قرار می‌گیرد. چون اسپرم به‌طور پیوسته تولید می‌شود (چرخه کامل تولید آن حدود ۷۲ تا ۷۴ روز طول می‌کشد)، تغییرات هدفمند می‌توانند طی ۳ تا ۴ ماه پارامترهای اسپرم را به‌طور قابل‌اندازه‌گیری بهبود دهند. این راهنمای جامع هر آنچه را که مردان باید درباره سلامت اسپرم بدانند پوشش می‌دهد: این سلامت چگونه ارزیابی می‌شود، چه عواملی بر آن تأثیر می‌گذارند و چه اقداماتی بیشترین بهبود را ایجاد می‌کنند.

آشنایی با سلامت اسپرم: چهار پارامتر اصلی

سلامت اسپرم با آزمایش مایع منی ارزیابی می‌شود. این آزمایش چهار پارامتر اصلی را بر اساس مقادیر مرجع سازمان جهانی بهداشت (WHO) اندازه‌گیری می‌کند (به‌روزرسانی ۲۰۲۱):

• تعداد (غلظت): تعداد اسپرم در هر میلی‌لیتر مایع منی. حد پایین مرجع WHO: 16 میلیون/mL (یا 39 میلیون در مجموع). تعداد کم (الیگواسپرمی) احتمال آماری رسیدن اسپرم به تخمک را کاهش می‌دهد.
• تحرک: درصد اسپرم‌هایی که حرکت می‌کنند. تحرک پیش‌رونده (حرکت در یک خط مستقیم) از همه مهم‌تر است. حد پایین مرجع WHO: ۳۰٪ تحرک پیش‌رونده. تحرک پایین (آستنواسپرمی) یعنی حتی تعداد زیاد اسپرم هم ممکن است نتواند به تخمک برسد.
• ریخت‌شناسی: درصد اسپرم‌هایی که شکل طبیعی دارند. حد پایین مرجع WHO (معیارهای سخت‌گیرانه کروگر): ۴٪ شکل طبیعی. اسپرم‌هایی که سر، قطعه میانی یا دم غیرطبیعی دارند، توانایی کمتری برای لقاح دارند.
• حجم: حجم کل مایع منی در هر انزال. حد پایین مرجع WHO: 1.4 mL. حجم بسیار کم ممکن است نشان‌دهنده مشکلات عملکرد غدد ضمیمه باشد.

پارامتر پنجم، یعنی شکستگی DNA اسپرم، در آزمایش معمول مایع منی بررسی نمی‌شود، اما اهمیت حیاتی آن، به‌ویژه در موارد سقط مکرر یا شکست IVF با وجود طبیعی بودن پارامترهای متداول، بیش از پیش شناخته شده است. شکستگی بالای DNA (بیش از ۲۵ تا ۳۰٪) با شکست در لقاح، رشد نامناسب جنین و سقط مرتبط است.

تغذیه و رژیم غذایی برای سلامت اسپرم

تغذیه یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده کیفیت اسپرم است و می‌توان آن را تغییر داد. در یک مرور نظام‌مند که در سال ۲۰۱۹ در به‌روزرسانی تولیدمثل انسان منتشر شد، ۵۷ پژوهش بررسی شدند. نتایج نشان داد الگوهای تغذیه سالم همواره با شاخص‌های بهتر مایع منی و الگوهای تغذیه غربی با کیفیت پایین‌تر اسپرم ارتباط دارند.

اصول کلیدی تغذیه برای بهینه‌سازی سلامت اسپرم عبارت‌اند از:

مصرف آنتی‌اکسیدان‌ها را در اولویت قرار دهید

اسپرم‌ها به‌ویژه در برابر استرس اکسیداتیو آسیب‌پذیرند، زیرا سیتوپلاسم بسیار کمی دارند (بخش سلولیِ حاوی آنزیم‌های آنتی‌اکسیدانی) و غشاهایشان سرشار از اسیدهای چرب چندغیراشباع است. آسیب رادیکال‌های آزاد به DNA و غشاهای اسپرم یکی از دلایل اصلی کیفیت پایین اسپرم است. خوراکی‌های سرشار از آنتی‌اکسیدان که به سلامت اسپرم کمک می‌کنند، عبارت‌اند از:

• گوجه‌فرنگی و فرآورده‌های آن (لیکوپن)
• انواع توت، مرکبات و کیوی (ویتامین C)
• مغزها و دانه‌ها (ویتامین E، سلنیوم)
• اسفناج و سبزی‌های برگ‌دار (فولات)
• ماهی‌های چرب (اسیدهای چرب امگا ۳ با خواص آنتی‌اکسیدانی)

خوراکی‌های سرشار از روی را به‌وفور مصرف کنید

روی برای تولید تستوسترون، تشکیل اسپرم و حفظ یکپارچگی DNA ضروری است. اپیدیدیم (جایی که اسپرم بالغ می‌شود) به‌ویژه سرشار از روی است و کمبود روی مستقیماً تعداد و تحرک اسپرم را مختل می‌کند. از منابع غذایی عالی می‌توان به صدف خوراکی (غنی‌ترین منبع غذایی روی در جهان)، گوشت گاو، تخمه کدو، نخود، بادام هندی و غلات غنی‌شده اشاره کرد.

پروتئین‌های گیاهی را به گوشت قرمز ترجیح دهید

پژوهشی از هاروارد نشان داد مصرف بیشتر گوشت قرمز و گوشت‌های فراوری‌شده با کاهش چشمگیر شکل طبیعی اسپرم ارتباط دارد. جایگزین کردن گوشت قرمز با پروتئین‌های گیاهی (حبوبات، توفو، تمپه) یا ماهی با بهبود شاخص‌های اسپرم مرتبط بود. این به معنای حذف کامل گوشت نیست - برش‌های کم‌چرب گوشت قرمز همچنان روی و آهن تأمین می‌کنند - اما کاهش مصرف گوشت‌های فراوری‌شده (سوسیس، بیکن، گوشت سردِ آماده) آشکارا مفید است.

هفته‌ای دو بار ماهی‌های چرب بخورید

اسیدهای چرب امگا ۳ نوع DHA به مقدار زیادی در غشای سلول‌های اسپرم وجود دارند و برای حفظ یکپارچگی ساختاری سر و بخش میانی اسپرم ضروری‌اند. مردانی که تحرک اسپرم پایینی دارند، اغلب غلظت DHA کمتری در اسپرم خود دارند. سالمون، ماهی خال‌مخالی، ساردین و قزل‌آلا همگی منابع بسیار خوبی هستند.

بهترین مکمل‌ها برای سلامت اسپرم

تغذیه پایه را فراهم می‌کند، اما مکمل‌گیری هدفمند می‌تواند کمبودهای مشخص را جبران کند و دوزهای درمانیِ مواد مغذی مهمی را تأمین کند که دریافت مقدار کافی از آن‌ها فقط از طریق غذا دشوار است. مکمل‌هایی که شواهد قوی‌تری برای بهبود سلامت اسپرم دارند، عبارت‌اند از:

کوکیوتن (کوآنزیم کیوتن)

CoQ10 به‌صورت متمرکز در قطعه میانی اسپرم یافت می‌شود؛ بخشی که میتوکندری‌های تأمین‌کننده انرژی لازم برای تحرک اسپرم را در بر دارد. چندین کارآزمایی بالینی با طراحی مناسب نشان داده‌اند که مصرف مکمل CoQ10 غلظت، تحرک و مورفولوژی اسپرم را به‌طور چشمگیری بهبود می‌بخشد. یک فراتحلیل در سال 2022 در آنتی‌اکسیدان‌ها، داده‌های 14 مطالعه را گردآوری کرد و بهبودهای معنادار آماری را در هر سه شاخص متداول مایع منی پس از مصرف مکمل CoQ10 تأیید کرد. دوز پیشنهادی: روزانه 200–600mg یوبی‌کینول (شکل احیاشده و فعال).

ال-کارنیتین

ال-کارنیتین و مشتق آن، ال-استیل‌کارنیتین، با غلظت بالا در اپیدیدیم یافت می‌شوند و نقشی حیاتی در سوخت‌وساز انرژی اسپرم دارند. ال-کارنیتین برای انتقال اسیدهای چرب به میتوکندری ضروری است؛ این فرایند مستقیماً انرژی لازم برای تحرک اسپرم را تأمین می‌کند. چندین کارآزمایی تصادفی‌سازی‌شده و کنترل‌شده نشان داده‌اند که مصرف مکمل ال-کارنیتین، تحرک پیش‌رونده اسپرم را بهبود می‌بخشد؛ این جنبه از عملکرد اسپرم از نظر عملی مهم‌ترین است. دوز پیشنهادی: روزانه 1,000–3,000mg ال-کارنیتین، که اغلب با ال-استیل‌کارنیتین ترکیب می‌شود.

روی و سلنیوم

روی از تولید تستوسترون و شکل‌گیری اسپرم پشتیبانی می‌کند؛ سلنیوم نیز از طریق سامانه سلنوپروتئین از اسپرم در برابر آسیب اکسیداتیو محافظت می‌کند. چندین کارآزمایی بالینی نشان داده‌اند که مصرف هم‌زمان مکمل روی و سلنیوم، تحرک و مورفولوژی اسپرم را بهبود می‌بخشد. یک مطالعه بزرگ در بریتانیا (اسکات و همکاران) نشان داد که مصرف مکمل سلنیوم تحرک اسپرم را به‌طور چشمگیری بهبود داد. دوزهای پیشنهادی: روزانه 25–30mg روی؛ روزانه 100–200mcg سلنیوم.

لیکوپن

لیکوپن - کاروتنوئید قرمزی که بیشترین مقدار آن در گوجه‌فرنگی پخته یافت می‌شود - نتایج چشمگیری در زمینه مورفولوژی اسپرم و یکپارچگی DNA نشان داده است. یک کارآزمایی تصادفی‌سازی‌شده و کنترل‌شده (RCT) از دانشگاه شفیلد که در اورولوژی اروپا منتشر شد، نشان داد مردانی که به‌مدت 12 هفته روزانه 14mg لیکوپن مصرف کردند، افزایش 40% در تعداد کل اسپرم‌های طبیعی و افزایش 44% در تحرک اسپرم داشتند. فراهمی زیستی لیکوپن در محصولات گوجه‌فرنگی پخته (رب گوجه‌فرنگی، پاستا) بیشتر از گوجه‌فرنگی خام است، زیرا پخت‌وپز آن را از ماتریکس سلولی گوجه‌فرنگی آزاد می‌کند.

ویتامین D

گیرنده‌های ویتامین D روی سلول‌های اسپرم وجود دارند و پژوهش‌ها به‌طور پیوسته کمبود ویتامین D را با شاخص‌های نامطلوب مایع منی مرتبط دانسته‌اند. یک مطالعه مقطعی نشان داد مردانی که سطح ویتامین D کافی داشتند (بیش از 50 nmol/L)، در مقایسه با مردان دچار کمبود، میزان تحرک پیش‌رونده و مورفولوژی طبیعی بالاتری داشتند. در هنگ‌کنگ، که سبک زندگی عمدتاً در فضاهای بسته و کیفیت هوا می‌توانند میزان قرارگیری در معرض آفتاب را محدود کنند، کمبود ویتامین D شایع‌تر از حد انتظار است. دوز پیشنهادی: برای افراد دچار کمبود، روزانه 2,000–4,000 IU.

فولات/متیل‌فولات

فولات برای سنتز DNA و تولید اسپرم ضروری است. مردانی که گونه ژنی MTHFR دارند (این گونه در جمعیت‌های آسیایی شایع است) ممکن است نتوانند اسید فولیک را به‌طور مؤثر به شکل فعال آن تبدیل کنند؛ متیل‌فولات این مسیر را دور می‌زند. پژوهش‌ها دریافت کافی فولات را با نرخ کمتر شکستگی DNA اسپرم مرتبط دانسته‌اند.

عوامل سبک زندگی که به سلامت اسپرم آسیب می‌زنند

با اینکه اقدامات مثبت مفید هستند، حذف عوامل آسیب‌زا اغلب تأثیر بیشتری بر شاخص‌های اسپرم دارد. مهم‌ترین عواملی که باید به آن‌ها رسیدگی شود عبارت‌اند از:

گرما

بیضه‌ها دقیقاً به این دلیل بیرون از بدن قرار دارند که تولید اسپرم به دمایی حدود ۲–۴°C پایین‌تر از دمای مرکزی بدن نیاز دارد. قرار گرفتن مزمن ناحیه کیسه بیضه در معرض گرما، اسپرم‌سازی (تولید اسپرم) را مختل می‌کند و می‌تواند موقتاً شمار و تحرک اسپرم را به‌طور چشمگیری کاهش دهد. منابع اصلی مواجهه کیسه بیضه با گرما عبارت‌اند از:

• استفاده از لپ‌تاپ روی پا
• نشستن طولانی‌مدت (به‌ویژه رانندگی به‌عنوان شغل)
• لباس زیر و شلوار تنگ
• حمام آب داغ، سونا و جکوزی
• صندلی‌های گرم‌شونده

پوشیدن لباس زیر گشادتر، استفاده از میز برای لپ‌تاپ و پرهیز از قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض گرما، اقداماتی عملی و مؤثر هستند. اثرات گرما بر اسپرم با حدود ۳ ماه پرهیز از آن برگشت‌پذیر است.

سیگار کشیدن

دود سیگار حاوی بیش از ۴٬۰۰۰ ترکیب شیمیایی است که بسیاری از آن‌ها مستقیماً برای اسپرم سمی هستند. سیگار کشیدن با کاهش چشمگیر شمار، تحرک و شکل اسپرم و نیز افزایش چشمگیر شکستگی DNA اسپرم مرتبط است. فراتحلیلی از ۲۷ پژوهش نشان داد که سیگار کشیدن غلظت اسپرم را ۱۳–۱۷٪ کاهش می‌دهد و شکل آن را به‌طور قابل‌توجهی تغییر می‌دهد. ترک سیگار مؤثرترین اقدام واحدی است که بیشتر مردان سیگاری می‌توانند برای باروری خود انجام دهند.

الکل

الکل برای سلول‌های لیدیگ (که تستوسترون تولید می‌کنند) سمی است و مستقیماً در فرایند اسپرم‌سازی اختلال ایجاد می‌کند. مصرف زیاد الکل با کاهش تستوسترون، شمار کمتر اسپرم و افزایش میزان شکل غیرطبیعی اسپرم مرتبط است. حتی مصرف متوسط (۵–۱۰ نوشیدنی در هفته) نیز اثرات قابل‌اندازه‌گیری دارد. بیشتر متخصصان باروری توصیه می‌کنند هنگام تلاش برای بارداری، مصرف الکل را به حداکثر ۱–۲ نوشیدنی در هفته کاهش دهید و در ۲–۳ ماه پیش از هرگونه اقدام برنامه‌ریزی‌شده برای درمان باروری، آن را کاملاً کنار بگذارید.

استرس

استرس روانی مزمن سطح کورتیزول را بالا می‌برد؛ کورتیزول تولید تستوسترون را سرکوب می‌کند و می‌تواند کیفیت اسپرم را کاهش دهد. پژوهشی که در سال ۲۰۱۴ در باروری و ناباروری منتشر شد، نشان داد مردانی که استرس زیادی در زندگی تجربه می‌کردند، در مقایسه با مردان کم‌استرس، تحرک و شکل اسپرم به‌طور چشمگیری پایین‌تری داشتند. مدیریت استرس از طریق ورزش، خواب، ذهن‌آگاهی و حفظ ارتباطات اجتماعی واقعاً برای سلامت اسپرم مفید است.

سموم محیطی

قرار گرفتن در معرض آفت‌کش‌ها، فلزات سنگین، فتالات‌ها و BPA می‌تواند تولید تستوسترون را مختل کند و مستقیماً به DNA اسپرم آسیب برساند. افرادی که در صنایعی با مواجهه چشمگیر با مواد شیمیایی کار می‌کنند (کشاورزی، خشکشویی، صنایع سنگین) باید درباره اقدامات احتیاطی مرتبط با باروری با مسئول بهداشت حرفه‌ای خود مشورت کنند. برای کاهش مواجهه عمومی، انتخاب محصولات ارگانیک، پرهیز از استفاده از پلاستیک برای نگهداری مواد غذایی و استفاده از محصولات مراقبت شخصی بدون عطر، اقداماتی معقول برای کاهش آسیب هستند.

آزمایش سلامت اسپرم: چه زمانی و چگونه

بسیاری از زوج‌ها — و بسیاری از پزشکان — آنالیز مایع منی را بیش از حد به تأخیر می‌اندازند و تصور می‌کنند ناباروری عمدتاً مسئله‌ای زنانه است. انجام زودهنگام آنالیز مایع منی در مسیر تلاش برای بارداری یکی از ارزشمندترین اقدامات تشخیصی در دسترس است:

• چه زمانی آزمایش بدهید: اگر 6+ ماه است که برای بارداری تلاش می‌کنید (یا زودتر، اگر دلیلی برای نگرانی وجود دارد)
• چطور آزمایش بدهید: یک کلینیک باروری، آزمایشگاه آندرولوژی یا برخی پزشکان عمومی می‌توانند انجام آزمایش را هماهنگ کنند. چندین کیت خانگی آنالیز مایع منی (YO Sperm Test، ExSeed) نیز برای غربالگری اولیه در دسترس هستند.
• پیش از آزمایش چه کنید: 2–5 روز پیش از آزمایش از انزال خودداری کنید؛ دست‌کم 1 هفته پیش از آزمایش از مصرف الکل، قرارگرفتن در معرض بیماری و رفتن به سونا پرهیز کنید؛ نمونه را طبق دستور آزمایشگاه ارائه دهید
• آزمایش شکست DNA: اگر شاخص‌های مرسوم طبیعی‌اند اما بارداری رخ نمی‌دهد، یا پس از سقط‌های مکرر، به‌طور مشخص درخواست آزمایش شکست DNA اسپرم کنید — این آزمایش در آنالیز استاندارد مایع منی گنجانده نشده است

پرسش‌های متداول دربارهٔ سلامت اسپرم

سلامت اسپرم با چه سرعتی می‌تواند بهبود یابد؟

تولید اسپرم از ابتدا تا انتها 72–74 روز طول می‌کشد. تغییراتی که امروز در سبک زندگی و تغذیه ایجاد می‌کنید، حدود 3 ماه دیگر نتایج قابل‌اندازه‌گیری خواهند داشت. بیشتر پژوهش‌هایی که بهبود شاخص‌های اسپرم را نشان می‌دهند، 90–180 روز طول کشیده‌اند.

آیا مردان دارای تعداد اسپرم صفر (آزواسپرمی) می‌توانند باروری خود را بهبود دهند؟

به علت بستگی دارد. آزواسپرمی انسدادی (گرفتگی‌ای که مانع ورود اسپرم به مایع منی می‌شود) اغلب با جراحی قابل درمان است. آزواسپرمی غیرانسدادی نیازمند ارزیابی متخصص است — در برخی موارد، می‌توان اسپرم را مستقیماً از بافت بیضه برداشت و برای IVF/ICSI به‌کار برد. هر دو نوع به ارزیابی تخصصی اورولوژی و آندرولوژی نیاز دارند.

تعداد طبیعی اسپرم چقدر است؟

سازمان جهانی بهداشت (2021)، حد مرجع پایین را 16 میلیون اسپرم در هر میلی‌لیتر و تعداد کل اسپرم را ≥39 میلیون تعریف می‌کند. بااین‌حال، این‌ها آستانه‌های مبتنی بر جمعیت هستند، نه آستانهٔ «حداقل لازم برای بارداری». مردانی که تعداد اسپرمشان کمتر از این میانگین‌هاست هم می‌توانند به‌طور طبیعی صاحب فرزند شوند، به‌ویژه با سبک زندگی بهینه و در صورت نیاز، با کمک IUI یا IVF.

آیا نوع لباس زیر واقعاً بر تعداد اسپرم تأثیر می‌گذارد؟

بله — یک پژوهش بزرگ دانشگاه هاروارد نشان داد غلظت اسپرم در مردانی که شورت باکسر می‌پوشیدند، 25٪ بیشتر از مردانی بود که لباس زیر تنگ‌تر می‌پوشیدند. دلیل این تفاوت، کاهش دمای کیسهٔ بیضه با لباس زیر گشادتر است. این اثر واقعی و آن‌قدر معنادار است که ارزش دارد به‌سادگی شورت باکسر بپوشید.

آیا استرس می‌تواند باعث ناباروری در مردان شود؟

استرس مزمن می‌تواند سطح تستوسترون را به‌طور قابل‌اندازه‌گیری کاهش دهد و تولید اسپرم را مختل کند. استرس حاد (مثلاً در زمان نمونه‌گیری مایع منی) نیز می‌تواند به‌طور موقت بر نتایج تأثیر بگذارد. اگر نتیجهٔ آزمایش مایع منی به‌شکلی غیرمنتظره ضعیف بود، آزمایش را ۶–۸ هفته بعد تکرار کنید؛ نتایج نمونه‌های مختلف می‌توانند تفاوت زیادی داشته باشند.

سن چه تأثیری بر باروری مردان دارد؟

باروری مردان با افزایش سن کاهش می‌یابد، هرچند این روند از کاهش باروری زنان تدریجی‌تر است. تعداد، تحرک و شکل اسپرم از حدود ۴۰سالگی به‌تدریج کاهش می‌یابد و تکه‌تکه‌شدن DNA اسپرم افزایش پیدا می‌کند. همچنین در مردان بالای ۴۰ سال، میزان جهش‌های ژنتیکی جدید در اسپرم بیشتر است. مردان می‌توانند تا سنین بالاتر صاحب فرزند شوند، اما کاهش کیفیت اسپرم ناشی از افزایش سن واقعی است و باید آن را جدی گرفت.

آیا دوچرخه‌سواری می‌تواند به باروری مردان آسیب بزند؟

دوچرخه‌سواری طولانی‌مدت (بیش از ۵ ساعت در هفته) با کاهش تحرک اسپرم مرتبط دانسته شده است که احتمالاً به‌دلیل گرمای کیسهٔ بیضه ناشی از تماس با زین و تأثیر لرزش است. معمولاً دوچرخه‌سواری تفریحی با شدت متوسط (کمتر از ۳ ساعت در هفته) مشکلی ندارد. اگر زیاد دوچرخه‌سواری می‌کنید و تحرک اسپرم‌تان پایین است، بهتر است چند ماه دوچرخه‌سواری را متوقف کنید و آزمایش مایع منی را تکرار کنید.

آیا رژیم غذایی گیاهی برای سلامت اسپرم مفید است؟

یک رژیم غذایی گیاهیِ خوب و سرشار از آنتی‌اکسیدان‌ها، حبوبات و غلات کامل می‌تواند به سلامت عالی اسپرم کمک کند. بااین‌حال، در رژیم‌های گیاهی باید به زینک، ویتامین B12، امگا ۳ DHA/EPA و ویتامین D توجه کرد؛ این مواد مغذی از منابع گیاهی کمتر در دسترس بدن هستند. برای مردانی که رژیم گیاهی دارند و می‌خواهند سلامت اسپرم خود را بهبود دهند، مصرف مکمل‌های هدفمند اهمیت دارد.

مکمل‌های تقویت باروری مردان چقدر مؤثرند؟

شواهد واقعاً امیدوارکننده‌اند، به‌ویژه دربارهٔ CoQ10، ال-کارنیتین، ترکیب زینک و سلنیوم، و لیکوپن. اثر این‌ها در حد دارونما نیست؛ چندین کارآزمایی تصادفی‌سازی‌شدهٔ کنترل‌شده با طراحی مناسب، بهبودهای معنادار از نظر آماری و بالینی را در شاخص‌های اسپرم نشان می‌دهند. این مکمل‌ها زمانی بیشترین اثربخشی را دارند که دست‌کم ۳ ماه به‌طور منظم مصرف شوند.

آیا پیش از شروع تلاش برای بارداری باید آزمایش مایع منی بدهم؟

این کار گامی منطقی است، به‌ویژه اگر دلیلی برای نگرانی وجود داشته باشد (سابقهٔ آسیب بیضه، بیضهٔ نزول‌نکرده، واریکوسل، عفونت قبلی، مصرف طولانی‌مدت دارو). انجام آزمایش پایهٔ مایع منی پیش از شروع تلاش برای بارداری یا در مراحل اولیهٔ آن باعث می‌شود اگر عامل مردانه‌ای وجود داشته باشد، به‌سرعت شناسایی شود، نه پس از یک سال تلاش بی‌نتیجه و نامشخص.